Cellegiftbehandling (cytostatika) til barn og unge

I samband med cellegiftbehandling er det viktig med god hygiene fordi nedbrytningsprodukt blir skilde ut gjennom slimhinner, urin, avføring og oppkast. Dette gjeld særleg dei tre første døgna etter avslutta kur. Her er nokre generelle råd: 

• Lukk toalettlokket før du skylder ned for å unngå sprut.  
• Gutar bør sitte på do for å unngå søl.
• Vask hendene godt med varmt vatn og såpe etter toalettbesøk.
• Bruk papir for å tørke opp eventuelt søl, vask deretter med vatn og såpe.
• Bruk hanskar ved bleieskift og ved sengeskift dersom det er tilsølt tøy og oppkast.
• Kast bind og bleier i ein eigen plastpose.
• Vask klede og sengetøy som blir tilsølt, med éin gong.
• Bruk kondom ved seksuelt samvær.
• For bleiebarn

Skift bleie kvar 2. time dei første 1-3 døgna etter cellegiftbehandling, særleg på sjukehus der barnet får mykje væske og tissar hyppigare. Rådfør deg med sjukepleiar eller lege om kor lenge dette er nødvendig, da det avheng av kva type cellegift barnet har fått. Når de kjem heim, bør bleieskift tilpassast individuelt etter hudtilstanden til barnet. Bruk kompressar med jordnøttolje i staden for våtserviettar. Etter avføring kan inotyol barrierekrem bidra til å verne mot irritasjon. 

Ved å følge desse forholdsreglane, kan du trygt vere saman med andre akkurat som før – også barn og gravide.

Behandling med cellegift kan gi dårleg matlyst. Dersom du har vedvarande nedsett matlyst over fleire dagar, er det viktig at du kontaktar sjukepleiar eller ein annan kontaktperson på sjukehuset. Det er viktig at du drikk godt, fordi mange av cellegiftene og nedbrytningsprodukta skilst ut med urinen. Rikeleg inntak av væske kan også førebygge kvalme.

Energihaldige drikker og vatn er bra. Når det gjeld mat, er det ofte lettare å få i seg kald enn varm mat, salt mat framfor søt og flytande framfor fast. De vil få snakke med ein ernæringsfysiolog i starten av behandlinga, for å få oppfordringar om mat og ernæring under cellegiftbehandling.

Det kan også vere lurt å spe på med næringsrike mellommåltid, som ost, tørka frukt, nøtter og næringsrike drikker. Det finst ulike typar næringsdrikker som du kan få, eller kjøpe, på apoteket. Du kan også tilsette næringspulver i matlaginga. Sjå også eigne brosjyrar for meir informasjon om ernæring. Forsøk å lage appetittvekkande og innbydande måltid, men ver merksam på at cellegiftbehandling ofte fører til at maten smaker annleis enn før.

Cellegiftbehandling er knytt til fleire biverknader fordi behandlinga også påverkar dei normale cellene i kroppen. Intensiteten og varigheita av biverknadene avheng av type cellegiftkur og varierer frå person til person. Det er viktig at du nøye følger råd frå sjukepleiar og lege om når du skal ta kontakt med helsepersonell etter kuren. Det kan for eksempel vere ved feber eller kraftig diaré. Ved neste kur eller kontroll er det viktig at du gir beskjed om plagene du eventuelt har hatt sidan førre kur.

Dei fleste cellegiftkurar set ned beinmergsproduksjonen av raude og kvite blodlekamar og blodplater. Få blodplater kan føre til blødingar frå blodkar som sprekk i nase, munnslimhinna eller i huda (blåmerke, raude prikkar / petekkier og så vidare). Dette problemet er spesielt aktuelt ved ein nyoppdaga leukemi, fordi sjukdommen ofte har ført til få plater før behandlinga starta.

Ein kan prøve å hindre blødingar frå tannkjøttet ved å bruke mjuk tannkost. Bruk munnstellregimet på posten. Det finst også noko som heiter spongostan som du kan bruke om du blør naseblod. I ein periode med få trombocyttar kan det vere fornuftig å velje rolege aktivitetar. Diskuter gjerne dette med lege eller sjukepleiar.

Låg blodprosent kan gjere at du kjenner deg slapp og bleik. Da kan du få blodoverføring dersom det er nødvendig.

Dei fleste cellegiftkurar set ned beinmergsproduksjonen av raude og kvite blodlekamar og blodplater. Talet på kvite blodlekamar søkk etter behandlinga. Dette oppstår oftast 5 til 15 dagar etter kuren og avheng av kva kur som er gitt. I denne fasen er du ekstra utsett for infeksjonar. Unngå derfor nærkontakt med menneske som openbert har symptom og teikn på infeksjon. Infeksjonar viser seg ofte ved at barna får feber, er slappe eller har varme og raudheit på huda ein stad. 

Heile tida mens barnet får behandling med cytostatika har det redusert infeksjonsforsvar (sjølv om dei har normalt talet på kvite blodlekamar). Dette medfører at det er viktig å behandle ein eventuell infeksjon tidleg. Ved feber over 38,0 over ein time, eller 38,5 éin gong eller ved andre infeksjonsteikn skal de alltid ta kontakt med sjukehuset. Ved feber skal de ikkje gi febernedsettande før barnet kjem på sjukehuset. Nesten alle infeksjonar blir behandla med bakteriedrepande medisin (antibiotika), enten intravenøst eller i munnen. 

Får barnet ein infeksjon, er det som regel ikkje fordi de har vore uforsiktige eller ikkje har passet godt nok på. Dei fleste infeksjonar får barna av bakteriar dei naturleg har i kroppen (spytt og tarm) gjennom sår i slimhinnene. Likevel er det viktig med nokre forholdsreglar. 

Dagleg munnstell og god personleg hygiene er viktige infeksjonsførebyggande tiltak. God handhygiene hos barnet sjølv og dei som er rundt, er ein god måte å redusere smittefaren på. Handsprit er fint når det er tilgjengeleg, men ver merksam på at det ikkje alltid vernar mot for eksempel omgangssjuke. Å vaske hendene etter dobesøk og før måltid er ein god regel. 

Alle biverknadene som påverkar beinmergen, er forbigåande, og det er ingen praktiske ting du kan gjere for å betre denne tilstanden. I utvalde tilfelle kan det bli aktuelt å gi medisinar som stimulerer produksjonen av kvite blodlekamar. 

Barn treng sosial kontakt med andre, og det er viktig at infeksjonsfaren ikkje fører til at barnet blir overbeskytta. Det er laga ein brosjyre med oppfordringar for deltaking i skole, barnehage og andre sosiale aktivitetar. Vi anbefaler at de les han og diskuterer med deira ansvarlege sjukepleiar og lege korleis de skal forhalde dykk til dette. 

Vi anbefaler å halde oppe vanleg personleg hygiene, inkludert dusj og kroppsvask, gjennom heile behandlinga. Dei første 6 vekene etter at eit sentralt venekateter (SVK/CVK) er lagd inn, skal plasteret skiftast som ein steril prosedyre. SVK/CVK er den tynne plastslangen som blir sett inn i ei stor blodåre. Plasteret er i utgangspunktet vasstett og skal tole dusjing, men dersom kantane ikkje sit godt, kan det bli vått under dusjing. I så fall må plasteret bytast av helsepersonell. 

Ved bading i badekar

Sørg for at SVK/CVK blir halde over vassoverflata for å halde det tørt. Dette kan for eksempel gjerast ved å pakke enden inn i plastfolie eller plassere han i ein hanske og feste han med tape på skuldra. 

Er du usikker, kan du gjerne legge dusjing eller bading til ein dag de allereie skal ha kontakt med helsepersonell. Når innstikkstaden er grodd, vil du få opplæring i korleis du kan skifte plasteret sjølv. 

Bading i basseng og sjøvatn

Det er berre lov å bade i basseng med godkjent reinseløysing. Bading i sjøvatn er trygt, føresett at vatnet er reint og det er god utskifting av vatnet på badestaden. Før bading i basseng eller sjøvatn kan du bade når innstikkstaden er heilt grodd, det har gått meir enn 6 veker sidan CVK blei lagd inn, og stinga er fjerna. Før bading må du sette eit ekstra plaster over CVK-en. Dette plasteret skal dekke heile CVK-en, inkludert ledningen.

Vasskoppar kan vere farlege for personar med nedsett immunforsvar. Om ein blir utsett for smitte av vasskoppar, er det viktig å kontakte sjukehuset for å eventuelt å kunne starte førebyggande behandling. Vasskoppar smittar ved direkte kontakt med den som har sjukdommen. Den sjuka er smittefarleg i 2 dagar før utslettet kjem, og så lenge dei har skorper. Inkubasjonstida (tid frå smittepunkt til sjukdommen bryt ut), er 10–21 dagar.

Ein skal i utgangspunktet ikkje ha vaksinar mens ein er under cellegiftbehandling og dei første 3–6 månadene etter avslutta behandling. Grunnen til dette er at nokre vaksinar inneheld levande virus som kan gjere at ein blir sjuk. Andre vaksinar er ufarlege, men barnet vil ikkje kunne nyttiggjere seg vaksinen fordi det har eit redusert immunforsvar.

Under og opptil eitt år etter enda cellegiftbehandling er huda meir kjenslevar for sollys. Direkte sol kan gi forbrenningar og pigmentsflekker i huda. Det vil vere individuelt kva kvar enkelt toler, avhengig av hudtype og tidlegare medikamentell behandling og/eller stråling. Prøv deg fram litt gradvis. Bruk solkrem som vernar mot både UVA- og UVB-strålar, unngå å bli solbrent og bruk vernande klede og kapsar/hovudplagg.

Forbigåande kvalme og brekkingar førekjem ved fleire av cytostatikaene barna får, men ikkje så mykje hos barn som hos vaksne. Kvalmen er oftast mest plagsam mens dei får kur, og minkar etter kvart. Kvalmestillande medisinar blir gitt førebyggande, og er ikkje dette nok, finst det fleire medikament ein kan prøve.

Dessverre kan ein ikkje ta bort all kvalmen ved dei mest intensive kurane i behandlinga. Ro og frisk luft er viktig. Røyklukt kan provosere fram kvalme. Nøytral og mild smak på mat og drikke kan hjelpe. Vi må saman registrere kvalme og effekt av kvalmestillande midlar. Legane og sjukepleiarar vil seie frå kor mykje væske barnet må ha i løpet av eitt døgn.

Mange cytostatika gir sårheit, blemmer og belegg i slimhinnene i munnen hos barnet. Derfor skal vi følge nøye med om dei får nokre av desse plagene. Ein kan unngå meir infeksjonar i såra ved at dei får godt munnstell. Munnsåra gir ubehag og smerte. Det kan vere nødvendig å gi smertestillande medikament i ein periode. Munnsårheita og plagene forsvinn når blodverdiane stig. Smertestillande medikament som oftast blir brukte, er paracetamol og morfin.

Cytostatika kan gi både forstopping og diaré. Forstopping er viktig å førebygge fordi det er smertefullt og kan gi smårifter i endetarmsopninga. Noko som kan hjelpe, er variert og fiberrik kost og rikeleg med drikke. Dei fleste barn får avførande medisinar.

Ved diaré er det viktig å passe på at barnet får i seg nok væske. Det kan hjelpe å kutte ut å drikke mjølk i ein slik periode fordi det kan halde ein diaré ved like. Blåbærsaft kan hjelpe fordi det verkar stoppande. Meld frå til lege og sjukepleiar om barnet har plager med diaré, hard avføring, brekkingar og kvalme.

Cytostatika drep celler som deler seg raskt, slik som kreftcellene. Hårcellene våre har naturleg rask celledeling, derfor fører cytostatika til håravfall. Strålebehandling mot hårrøtene fører også til lokalt håravfall. Nokon kan miste alt håret, andre berre ein del av det. Dei som mistar det, merkar det som regel allereie 2–3 veker etter at behandlinga har starta. Straks etter at den mest intensive delen av behandlinga er over, begynner håret å vekse igjen.

Alle får tilbod om å få parykk gratis som ein del av behandlinga. Mange småbarn venner seg fort til at dei mistar håret, og dei ønsker som regel ikkje å bruke parykk. Mange barn nøyer seg med å bruke lue, kaps eller skjerf, dette kan ein også få dekt. Rekvisisjon og avtale med frisør får dykk hjelp med på sjukehuset. For skolebarn er det viktig at læraren og klassen får vite om håravfallet slik at ein unngår vanskelege situasjonar for barnet.

Slappheit er ein vanleg biverknad av cellegiftbehandling dei første 1–3 døgna etter behandling. Deretter vil slappheita gradvis minke over dei neste dagane.

Under behandling kan kvinner få uregelmessig menstruasjon, eller ho kan stanse heilt. Likevel bør kvinner bruke prevensjon både i behandlingsperioden og i cirka eitt år etter behandlinga er avslutta, på grunn av risiko for skadar på eggcellene under behandlinga.

Produksjon av sædceller hos menn blir påverka, og dette gjer at befruktningsevna kan bli sett ned. Ungdommar og menn bør også bruke prevensjon for å hindre overføring av skadde sædceller til partnaren. Grada og varigheita av nedsett befruktningsevne er først og fremst avhengig av alder: Jo yngre, desto betre er sjansen for å bevare befruktningsevna.